Γκυστάβ Λε Μπον

Από Metapedia

Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Ο Τσαρλς Μαρί Γουσταύος Λε Μπον, [Charles-Marie Gustave Le Bon], Γάλλος αντιδημοκράτης γιατρός, κοινωνικός αναλυτής, εθνολόγος, ανθρωπολόγος, αρχαιολόγος, ψυχολόγος, φιλόσοφος, ιστορικός, κοινωνιολόγος, εφευρέτης και συγγραφέας, γεννήθηκε στις 7 Μαϊου 1841 στο Nogent-le-Rotrou της Γαλλίας και πέθανε στις 13 Δεκεμβρίου 1931 στο Marnes-la-Coquette, μια κοινότητα από τις πλέον αραιοκατοικημένες του τμήματος των Hauts-de-Seine, δυτικά του Παρισιού, ανάμεσα στο πάρκο του Saint-Cloud και το δάσος του Fausses. Τάφηκε στο κοιμητήριο του Περ-Λασαίζ [Père Lachaise].
Gustave Le Bon

Πίνακας περιεχομένων

Βιογραφία

Ο πατέρας του ήταν Υποθηκοφύλακας. Ο Γκυστάβ Λε Μπον παρακολούθησε τα μαθήματα του Λυκείου στην πόλη Tours και σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού από το οποίο αποφοίτησε το 1866 και απέκτησε Διδακτορικό δίπλωμα. Μετά το ξέσπασμα του Γαλλοπρωσικού πολέμου υπηρέτησε στο υγειονομικό σώμα του Γαλλικού Στρατού και παρασημοφορήθηκε με τον Ανώτερο Ταξιάρχη της Λεγεώνας της Τιμής. Η ήττα της Γαλλίας στον πόλεμο, σε συνδυασμό με τα γεγονότα της Παρισινής Κομμούνας του 1871, τα οποία έζησε από κοντά και συμμετείχε ως στρατιωτικός στην καταστολή τους, διαμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό τις απόψεις και την θεωρία του. Το διάστημα από το 1860 έως το 1880 Ταξίδεψε στην Ευρώπη, την Ασία και την Βόρεια Αφρική. Από το 1876 αφοσιώθηκε στην εθνολογία, την ανθρωπολογία, την ιστορία και την αρχαιολογία, χωρίς όμως να πάψει να ενδιαφέρεται για την ιατρική βιολογία. Αυτή την περίοδο έγραψε σε περιοδικά θέματα αρχαιολογίας και ανθρωπολογίας για τους πολιτισμούς της Ανατολής και συμμετείχε στην οργανωτική επιτροπή παγκόσμιων εκθέσεων. Το 1879, έγινε μέλος στην Ανθρωπολογική Εταιρεία του Παρισιού, από την οποία του απονεμήθηκε, το επόμενο έτος, το βραβείο Γκοντάρ για το έργο του

  • «Ανατομική έρευνα και μαθηματικά στους νόμους της μεταβολής του όγκου του εγκεφάλου και η σχέση του με την νοημοσύνη».

Στη δεκαετία του 1890, Ο Λε Μπον έστρεψε το ενδιαφέρον του στην ψυχολογία και την κοινωνιολογία αναπτύσσοντας την άποψη ότι ο όχλος και τα πλήθη σχηματίζουν μια νέα ψυχολογική οντότητα, τα χαρακτηριστικά της οποίας καθορίζονται από το φυλετικό ασυνείδητο του πλήθους. Ο Λε Μπον συμμετείχε ενεργά στην πνευματική ζωή της Γαλλίας και το 1902, δημιούργησε την επιστημονική «Βιβλιοθήκη Φιλοσοφίας», που σημείωσε τεράστια εκδοτική επιτυχία, με 220 τίτλους και περισσότερες από δύο εκατομμύρια πωλήσεις βιβλίων. Τον ίδιο χρόνο οργάνωσε την σειρά συναντήσεων «Το γεύμα της Τετάρτης», στο οποίο καλούνταν προσωπικότητες των Γαλλικών Γραμμάτων και Τεχνών.

Ιδεολογικές απόψεις

Ο Λε Μπον ήταν επικριτής του σοσιαλισμού, του φιλελευθερισμού και συνολικά της Δημοκρατίας. Η σκέψη του επηρέασε τις απόψεις πολιτικών, κυρίως στην περίπτωση της οικοδομήσεως του Φασισμού και του Γερμανικού Εθνικοσοσιαλισμού, όπως οι Μπενίτο Μουσολίνι και Αδόλφος Χίτλερ, ο Θεόδωρος Ρούζβελτ αλλά και ο Βλαντιμίρ Λένιν, καθώς και επιστημόνων όπως ο ο Σίγκμουντ Φρόυντ. Οι ιδέες του Λε Μπον αποτέλεσαν τη βάση για τη θεμελίωση της πρακτικής της προπαγάνδας. To έργο του αγνοήθηκε ή δυσφημίστηκε από την Γαλλική ακαδημαϊκή και επιστημονική κοινότητα λόγω των συντηρητικών πολιτικών θεωριών του, καθώς τα πορίσματα των ερευνών του, ήταν αντίθετα στις κρατούσες θεωρίες περί ισότητας, ειρήνης και αδελφότητας, υπογραμμίζοντας και αποδεικνύοντας το συχνά αντίθετο αποτέλεσμα των θεωριών αυτών στις μάζες. Υποστήριξε την ιεράρχηση των φυλετικών ομάδων σύμφωνα με την ικανότητά τους στην ανάπτυξη πολιτισμού. Το πνεύμα του χαρακτηρίστηκε από την απόλυτη απουσία υποκειμενικότητας. Ψυχρές επιστημονικές ανθρωπολογικές, βιολογικές ή ιστορικές αναλύσεις καλύπτουν τα συμπεράσματά του με σχεδόν απόλυτη αντικειμενικότητα. Με βασικό αντικείμενο μελέτης την συμπεριφορά των μαζών, ανέλυσε όλα τα πολιτικά και ιστορικά γεγονότα υπό το πρίσμα της ψυχολογίας τους, θέτοντας τη βάση για την επιστήμη της κοινωνικής ψυχολογίας. Η βασική ιδέα των απόψεων του Λε Μπον είναι η βεβαιότητα και η πίστη του στην μονιμότητα και στην υπεροχή του αισθήματος και του πάθους έναντι της λογικής στις ανθρώπινες πράξεις, ιδίως στο συλλογικό τομέα. Η έννοια της φυλετικής ψυχής είναι απόλυτα δεμένη με τη συλλογική ψυχή, υπό μορφή φυσικού νόμου.

Η εποχή του τέλους του 20ου και των αρχών του 21ου αιώνος χαρακτηρίζεται από τον Λε Μπον ως εποχή των μαζών διότι η «ανάδυση» των μαζών στην πολιτική ζωή και η μεταλλαγή τους σε «ηγετικές» τάξεις είναι μια πραγματικότητα. Η δύναμη τους είναι τεράστια όχι από την ικανότητά τους, εφ’ όσον δεν μπορούν να σκεφτούν λογικά και είναι συνεπώς έτοιμες να χαλιναγωγηθούν από κάθε «απατεώνα του πνεύματος», αλλά και από το «νεκρό βάρος» που εκπροσωπούν. Τα έργα του

  • «Η ψυχολογία των μαζών» και
  • «Η ψυχολογία του σοσιαλισμού»,

αναλύουν τα φαινόμενα τα οποία στην εποχή που έζησε, όπως και σήμερα, βρίσκονταν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος και εξηγούν πολλές από τις απορίες και πολλά προβλήματα της εποχής μας. Οι ιδέες του Λε Μπον περί της ψυχολογίας των μαζών επηρέασαν τις ιδεολογικές θεωρίες που εμφανίστηκαν τη δεκαετία του 1920, καθώς το έργο «Ο Αγών μου» [«Mein Kampf»], του Αδόλφου Χίτλερ [Adolf Hitler], όπως και κάθε μέθοδος για την κινητοποίηση των μαζών, μπορεί να θεωρηθεί πως έχουν εμπνευστεί από τις τεχνικές της προπαγάνδας που αναλύονται μέσα στο έργο του.

Θεωρία των μαζών

Ο Λε Μπον υπήρξε ο θεμελιωτής των θεωριών περί των μαζών, καθώς θα διατυπώσει νύξεις που υπερβαίνουν το στενό ορίζοντα της αναλύσεως της παθογένειας που μολύνει τους μετέχοντες στα πλήθη. Ηθικά αγανακτισμένος από τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις στη Γαλλία, ο Le Bon θα υποστηρίξει ότι τα μαζικά φαινόμενα δεν είναι παροδικά, αναγγέλλοντας κατά κάποιο τρόπο την έλευση και το αμετάκλητο της μαζικής κοινωνίας. Σύμφωνα με την θεωρία του η μάζα εμφανίζεται στο κοινωνικό προσκήνιο ως μια δύναμη της νέας εποχής που ανατέλλει στα ερείπια των φθειρόμενων παραδοσιακών αξιών και τα συντρίμμια των γκρεμισμένων θρόνων και εξουσιών. Μπροστά σ’ αυτήν την εκτεταμένη και πολύμορφη κρίση που πλήττει την παραδοσιακή τάξη πραγμάτων, ως μόνη στέρεα πραγματικότητα προβάλει η μάζα, στην οποία ο Λε Μπον καταλογίζει αρνητικές ιδιότητες. Ο Λε Μπον αναζητά το μηχανισμό που επηρεάζει τα πλήθη και τα καθιστά μάζες ικανές για την καταστροφή, αλλά και για μεγάλα έργα. Σύμφωνα με την ανάλυσή του οι μάζες κυριεύονται από μια συλλογική ψυχολογική διάθεση, τέτοια που κάνει τα άτομα που συμμετέχουν σ' αυτήν να χάσουν την ατομικότητά τους. Ο Λε Μπον γράφει: «...Σήμερα οι διεκδικήσεις των όχλων γίνονται ολοένα και πιο σαφείς και τείνουν να καταστρέψουν σε βάθος την παρούσα κοινωνία, για να οδηγήσουν ξανά σ’ εκείνο τον πρωτόγονο κομμουνισμό που υπήρξε η φυσική κατάσταση όλων των ανθρώπινων ομάδων πριν την εποχή του πολιτισμού. Περιορισμός στις ώρες εργασίας, απαλλοτρίωση των ορυχείων, των σιδηροδρόμων, των εργοστασίων και της γης, ίση κατανομή προϊόντων, εξάλειψη των ανώτερων τάξεων προς όφελος των λαϊκών τάξεων κλπ. Αυτές είναι οι διεκδικήσεις τους...».

Χάρις στην υψηλή ευφυΐα του, τα πολλά ενδιαφέροντα και τις εκτεταμένες γνώσεις του, ο Λε Μπον αναδείχθηκε πολιτικός προφήτης, καθώς πριν από το 1895 προέβλεψε την επικράτηση σε πολλές χώρες της ανθρωπότητας του επιστημονικού σοσιαλισμού-κομμουνισμού. Η πρόβλεψη του στηρίχθηκε στα γραπτά των Καρόλου Μαρξ και Ένγκελς αλλά και στην αποδοχή που επεφύλαξαν οι Ευρωπαϊκοί λαοί αυτά. Ο Λε Μπον πρόβλεψε ότι ο κομμουνισμός μετά από κάποιες δεκαετίες θα επικρατήσει σε ικανό τμήμα της Υφηλίου, όμως θα καταρρεύσει λόγω της σαθρής υποδομής του αλλά και της ψυχολογίας των μαζών. Πράγματα που επαληθεύτηκαν από τα γεγονότα που ακολούθησαν. Στις αρχές του 20ου αιώνα (αποτυχημένη επανάσταση το 1905, επιτυχής το 1917-8). Στα μέσα (μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο) μεγάλη επέκταση του κομμουνισμού. Και στα τέλη περίπου του ίδιου αιώνα (1989-1990) η κατάρρευση του κομμουνισμού. Αναφερόμενος ο Λε Μπόν στους ψηφοφόρους, στους πολίτες που καλούνται να εκλέξουν τα άτομα που θα αναλάβουν διάφορα αξιώματα σε κάποιο κράτος αποφαίνεται: «...Τα κοινά χαρακτηριστικά που φαίνονται προπάντων είναι: η μειωμένη ικανότατα των μαζών αυτών (των ψηφοφόρων) για λογική επεξεργασία των δεδομένων, η έλλειψη κριτικού πνεύματος, η ευερεθιστικότητα, η ευκολοπιστία, αλλά και η αφέλεια. Επίσης βρίσκουμε στις αποφάσεις αυτών των μαζών την επιρροή των δημαγωγών, και διαφόρων άλλων παραγόντων: τη διαβεβαίωση, την επανάληψη, το γόητρο και τη δύναμη της μεταδοτικότητας..».

Ο Γουσταύος Λε Μπον τάχθηκε αναφανδόν κατά της Γαλλικής Επαναστάσεως και των πρωταγωνιστών της και γράφει για τα αίτια της: «....Στην πάλη τους, τόσο οι ηγεμόνες όσο και τα προνομιούχα στρώματα (ευγενείς) αναζήτησαν συμμάχους, τους οποίους δεν μπορούσαν να βρουν αλλού παρά μόνο στην πιο εξελιγμένη και μορφωμένη μερίδα των λαϊκών μαζών, δηλαδή της Τρίτης Τάξεως. Σε μια συγκέντρωση της Συνέλευσης των Τάξεων του 1614, οι ίδιοι είχαν αναγκάσει τους αντιπροσώπους της Τρίτης Τάξεως να μείνουν γονατισμένοι, χωρίς καπέλο, σε ένδειξη υποταγής. Οταν ένα μέλος της Τρίτης Τάξεως τόλμησε να πει ότι οι τάξεις είναι σαν τρία αδέλφια, ο ομιλητής των ευγενών απάντησε: “ότι δεν υφίστατο καμία αδελφότης μεταξύ αυτών και της Τρίτης Τάξεως, ότι οι ευγενείς δεν ήθελαν, τα παιδιά των υποδηματοποιών και των μπαλωματών να τους ονομάζουν αδελφούς τους. ...{...}... Υπήρχε ένα μακρύ παρελθόν περιφρονήσεων και καταπίεσης. Τα τραύματα φιλοτιμίας είναι αυτά των οποίων η ανάμνηση σβήνεται δυσκολότερα». Το βιβλίο του με την ανάλυση για τη διανοητική μόλυνση κυκλοφόρησε στη Γαλλία το 1920 -δύο χρόνια μετά τη λήξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και τρία από το ξέσπασμα και την επικράτηση της κομμουνιστικής Οκτωβριανής Επαναστάσεως στην τσαρική Ρωσία. Σ' αυτό ο Λε Μπον συνοψίζει τη συνταγή της επαναστάσεως των μπολσεβίκων με το ακόλουθο συντριπτικό και ακριβές σχόλιο: «Ο σοσιαλισμός θριάμβευσε εκεί το ίδιο, πολύ περισσότερο από τη διανοητική μόλυνση πάρα από τις χιμαιρικές υποσχέσεις του».

Συγγραφικό έργο

Ο Γκυστάβ Λε Μπον συνέγραψε αρχικά βιβλία γύρω από ανόμοια θέματα, ιατρικά άρθρα καθώς και αρκετά βιβλία γύρω από την ψυχολογία του όχλου, τα εθνολογικά χαρακτηριστικά και τις φυλετικές διαφορές. Έγραψε αφηγήσεις του ταξιδιών του, και ολόκληρη η πραγματεία του χαρακτηρίστηκε από πραγματισμό, αλλά και έργα για την αρχαιολογία και την ανθρωπολογία βασισμένα στους πολιτισμούς της Ανατολής. Στο συγγραφικό του έργο ενσωματώνονται οι θεωρίες των εθνικών χαρακτηριστικών, η φυλετική και ανδρική ανωτερότητα, η συμπεριφορά της αγέλης και η ψυχολογία του πλήθους. Ανέλυσε ιστορικά, πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα θέτοντας την βάση για την επιστήμη της κοινωνικής ψυχολογίας. Τελικά θα επικεντρωθεί στη μελέτη των φυλών και τη φυσική ανθρωπολογία για να στραφεί αργότερα στο πεδίο που θα αφιερωθεί μέχρι το τέλος της ζωής του, την ψυχολογία των μαζών. Σύμφωνα με τον Serge Moscovici, η ιδιαιτερότητα του Le Bon έγκειται στο ότι προτείνει ένα νέο τρόπο πραγματεύσεως των μαζών, ο οποίος διαφοροποιείται από τρεις παραδοσιακές θεωρήσεις του πλήθους.

Ορισμένα από τα πιο γνωστά συγγράμματα του είναι:

  • «L'homme et les societes» («Ο άνθρωπος και οι κοινωνίες»), το 1881,
  • «La Civilisation des Arabes» (Ο πολιτισμός των Αράβων»), το 1884,
  • «Les Lois psychologiques de l'evolution des peuples» («Οι ψυχολογικοί νόμοι της εξελίξεως των λαών»), το 1894,
  • «La psychologie des foules» («Η ψυχολογία του πλήθους»), το 1895, έργο στο οποίο αναφέρθηκε υμνητικά ο Μπενίτο Μουσολίνι και εκδόθηκε το 1896 στην Αγγλική γλώσσα,
  • «Psychologie du socialisme» («Ψυχολογία του σοσιαλισμού»), το 1896

Πολλά από τα έργα του έχουν μεταφραστεί και κυκλοφορήσει στην Ελληνική γλώσσα. Στην Ελλάδα έγινε γνωστός από το έργο του

  • «Η Ψυχολογία των μαζών (ή των όχλων)» («The Crowd: A Study of the Popular Mind», 1895).

Μεταξύ των έργων του, που κυκλοφορούν στα Ελληνικά, περιλαμβάνονται:

  • «Η ζωή των αληθειών»,
  • «Η ψυχολογία των όχλων», το 1985, επανέκδοση το 2016, στο οποίο αναφέρει ότι: «Λαός ομοιογενής με συνείδηση της φυλετικής του καταγωγής δεν είναι εύκολο να χειραγωγηθεί.»
  • «Οι ψυχολογικοί νόμοι της εξελίξεως των λαών», το 1985, εκδόσεις «Ελεύθερη Σκέψις»,
  • «Η ψυχολογία των επαναστάσεων», το 1986, εκδόσεις «Ελεύθερη Σκέψις», επανέκδοση το 2016.

Στο βιβλίο του αναφέρει ότι κάθε επανάσταση, για να μπορέσει να εδραιωθεί και να πετύχει τους σκοπούς της, κάποια στιγμή είναι αναγκασμένη να στηριχτεί, πέρα από τους θεωρητικούς εκφραστές των ιδεών της, και σε ό,τι πιο βρώμικο, ανυπόληπτο και εγκληματικό περιλαμβάνει η κοινωνία της εποχής της. Τα εγκληματικά αυτά στοιχεία είναι απαραίτητα, για να ξεπεραστούν οι αντιστάσεις της κοινωνίας, που κάποιες στιγμές φτάνουν στο σημείο να εμποδίζουν την εξέλιξη της επαναστάσεως. Τότε, εφαρμόζονται «ριζικές λύσεις», που συνήθως είναι η φυσική εξόντωση όσων αντιδρούν. Αυτά συνέβησαν τόσο στην Γαλλική όσο και στην μπολσεβικική, αλλά και σε όλες τις άλλες επαναστάσεις που έζησε η ανθρωπότητα. Πασράλληλα συμπληρώνει ότι: «...Το παρελθόν ενός λαού, που οικοδομήθηκε με τη σταθερή συσσώρευση πείρας και γνώσεων ολόκληρων αιώνων, διαμορφώνεται στο σύνολο των ιδεών, των συναισθημάτων, των παραδόσεων, ακόμα και των προλήψεων, που αποτελούν την εθνική ψυχή, που συγκροτεί τη δύναμη μιας φυλής. Χωρίς αυτήν είναι αδύνατη η πρόοδος. Κάθε καινούργια γενεά είναι ανάγκη να την ανανεώνει».

  • «Ψυχολογία των μαζών», το 1986, επανεκδόσεις το 2010 και το 2018,
  • «Η Γαλλική επανάστασις», το 1988, εκδόσεις «Ελεύθερη Σκέψις»,
  • «Πολιτική ψυχολογία και η κοινωνική άμυνα», το 1998,
  • «Η ψυχολογία της σύγχρονης εποχής», το 2017.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι