Κωνσταντίνος Καβάφης

Από Metapedia
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Ο Κώστας Φωτιάδης Καβάφης, Έλληνας ελληνολάτρης και αρχαιολάτρης κορυφαίος ποιητής, που απέκτησε παγκόσμια φήμη και ανήκει στους κλασικούς της παγκόσμιας λογοτεχνίας, με την ιδιότυπη και εντελώς προσωπική του γραφή, γεννήθηκε στις 17/29 Απριλίου 1863 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου όπου και πέθανε στις 29 Απριλίου 1933, την ημέρα των γενεθλίων του, από καρκίνο του λάρυγγα, στο Νοσοκομείο της Ελληνικής Κοινότητας.

Ο Καβάφης ήταν άγαμος και δεν άφησε απογόνους.

Κώστας Καβάφης

Βιογραφία

Γονείς του Κωνσταντίνου ήταν ο Πέτρος-Ιωάννης Καβάφης και η Χαρίκλεια Γεωργάκη Φωτιάδη, με καταγωγή από την Κωνσταντινούπολη, των οποίων ο Κωνσταντίνος ήταν το μικρότερο παιδί. Η οικογένεια είχε έξι αγόρια, μεγαλύτερα από τον Κωνσταντίνο, ενώ δύο ακόμη αδέλφια, ένα αγόρι και το μοναδικό κορίτσι, πέθαναν βρέφη στην Αλεξάνδρεια. Ο Φαναριώτης προπάππος του Κωνσταντίνου, ο Πέτρος Καβάφης, υπήρξε Γραμματέας του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ενώ ο επίσης Φαναριώτης προ-προπάππος του Ιωάννης Kαβάφης διετέλεσε κυβερνήτης του Ιασίου. Ανάλογη ήταν και η οικογενειακή του παράδοση από την πλευρά της μητέρας του καθώς ο προπάππος του Μιχαήλ Σκαρλάτος Πάντζος, ο αδελφός του Μελετίου, Πατριάρχου Αλεξανδρείας, διετέλεσε κυβερνήτης του Ιασίου και ο προ-προ-προπάππος του Θεοδόσιος Φωτιάδης, αδελφός του Κυρίλλου, Επισκόπου Kαισαρείας Φιλίππων, διετέλεσε αξιωματούχος της Οθωμανικής κυβερνήσεως.

O πατέρας του Κωνσταντίνου, ο Πέτρος-Ιωάννης, τέταρτο από τα πέντε παιδιά της οικογένειας του με δύο αδελφούς και δύο αδελφές, ήταν εύπορος έμπορος με ελληνική και βρετανική υπηκοότητα, ο οποίος μετά την Κωνσταντινούπολη, το Λονδίνο και το Λίβερπουλ, επέλεξε να εγκατασταθεί στην Αλεξάνδρεια, και υπήρξε από τους ιδρυτές της Ελληνικής Κοινότητας. H οικογένεια Καβάφη μετά το θάνατο του Πέτρου Καβάφη το 1870, έφυγε το 1872 από την Αλεξάνδρεια και εγκαταστάθηκε στη Βρετανία κοντά στην οικογένεια του Γεωργίου Καβάφη, αδελφού και συνεταίρου του. Η εταιρεία «Καβάφης & Σία» διαλύθηκε περί το 1876, και το 1877 η Χαρίκλεια και τα μικρότερα παιδιά επέστρεψαν στην Αλεξάνδρεια.

Σπουδές

Τα πρώτα γράμματα, καθώς και τα αγγλικά και γαλλικά, ο Καβάφης τα διδάχτηκε από οικοδιδάσκαλο και αργότερα στο εκπαιδευτήριο του Παραζή στην Αλεξάνδρεια. Στην Αγγλία παρακολούθησε εγκύκλια μαθήματα και παραθέριζε στο Ντόβερ, ενώ επιστρέφοντας στην Αλεξάνδρεια φοίτησε στο εμποροπρακτικό λύκειο «Ερμής», όπου γνώρισε και έγινε φίλος με τους Mικέ Pάλλη, Ιωάννη Ροδοκανάκη και Στέφανο Σκυλίτση. Για βοήθεια στα μαθήματά του χρησιμοποιούσε δημόσιες βιβλιοθήκες και ήδη στα δεκαοκτώ του χρόνια είχε αρχίσει να συντάσσει ένα ιστορικό λεξικό. Ποιήματα άρχισε να δημοσιεύει από το 1886. Αργότερα τα πρωτόλεια αυτά, τα γραμμένα σε αρχαΐζουσα καθαρεύουσα, με ρομαντική και απαισιόδοξη διάθεση, τα αποκήρυξε. Από το 1900 η ποίησή του απέκτησε τον καθαρά προσωπικό του χαρακτήρα, την πρωτοτυπία, τον πλούτο των εκφράσεών της και τη βαθύτερη φιλοσοφική πνοή της. Δημοσίευε τους στίχους σε περιοδικά.

Για να αντιμετωπίσει τις οικονομικές του δυσχέρειες στην αρχή εργαζόταν ως μεσίτης και αργότερα διορίστηκε δημόσιος υπάλληλος, στο υπουργείο Δημοσίων έργων στην υπηρεσία του Τρίτου κύκλου Αρδεύσεων, χωρίς όμως να κατορθώσει να ξαναβρεί την παλιά του οικονομική άνεση. Από τη δημόσια υπηρεσία παραιτήθηκε τον Μάρτιο του 1922. Στο μεταξύ είχε κάνει σύντομα ταξίδια στην Αγγλία, στη Γαλλία και στην Ελλάδα. Το 1932 αρρώστησε από καρκίνο του λάρυγγα και ήρθε στην Ελλάδα για θεραπεία. Ύστερα από 4 μήνες επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια, όμως η κατάσταση της υγείας του χειροτέρευσε και τον επόμενο χρόνο πέθανε στο νοσοκομείο της Ελληνικής κοινότητος της Αλεξάνδρειας, αφήνοντας πίσω του τη φήμη μεγάλου ποιητή με ανερχόμενη δόξα.

Εργογραφία

Ο Καβάφης έγραψε 154 ποιήματα, καθώς και γύρω στα είκοσι νεανικά, σε ρομαντική καθαρεύουσα, που αργότερα αποκήρυξε. Το 1904 μια μικρή συλλογή με τον τίτλο

  • «Ποιήματα», η οποία περιελάμβανε τα έργα: «Φωνές», «Επιθυμίες», «Κεριά», «Ένας γέρος», «Δέησις», «Οι ψυχές των γερόντων», «Το πρώτο σκαλί», «Διακοπή και Θερμοπύλες», «Τα παράθυρα», «Περιμένοντας τους Βάρβαρους», «Απιστία», «Τα άλογα του Αχιλλέως».

Το 1910 προέβη σε επανέκδοση της συλλογής του, αφού πρόσθεσε άλλα 7 ποιήματα, τα: «Τρώες», «Μονοτονία», «Η κηδεία του Σαρπηδόνα», «Η συνοδεία του Διόνυσου», «Ο Βασιλεύς Δημήτριος», «Τα βήματα», «Ούτος εκείνος».

Στη συνέχεια εξακολούθησε να γράφει ποιήματα αλλά να τα τυπώνει σε μονόφυλλα, που τα κυκλοφορούσε μόνο ανάμεσα στους φίλους του. Όλο το έργο του συγκεντρώθηκε μετά το θάνατο του και εκδόθηκε με τον τίτλο

  • «Άπαντα» το 1935, ενώ έκτοτε ακολούθησαν και άλλες εκδόσεις τους.

Το έργο του μεταφράστηκε σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες καθώς επίσης και στα ιαπωνικά, τουρκικά και αραβικά. Στις αρχές του 21ου αιώνα, θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές του κόσμου.

Αξιολόγηση

Κώστας Καβάφης

Τα ποιήματά του Καβάφη διακρίνονται σε 3 κύκλους

  • τα ιστορικά (με θέματα από την αρχαία ελληνική, ρωμαϊκή, βυζαντινή και αλεξανδρινή εποχή,
  • τα φιλοσοφικά και
  • τα ηδονικά (με θέμα την προσωπική σεξουαλική ζωή του ποιητή).

Σπουδαιότεροι βιογράφοι του είναι ο Τίμος Μαλάνος και ο Στρατής Τσίρκας. Το αρχείο του αγοράστηκε από το «Ίδρυμα Αλέξανδρος Ωνάσης» το 2012, και με απόφαση του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού, το έτος 2013 ανακηρύχθηκε ως «Κωνσταντίνου Καβάφη», με αφορμή τη συμπλήρωση εκατόν πενήντα χρόνων από τη γέννησή του. Η γλώσσα του είναι κράμα δημοτικής και καθαρεύουσας, με σπάνια εκφραστική δύναμη, παρά τη φαινομενική λιτότητα και πεζολογία. Ο στίχος του είναι ομοιοκατάληκτος ή ανομοιοκατάληκτος ίαμβος. Η καλλιτεχνική του αξία άργησε να αναγνωριστεί. Θεωρείται ο εκφραστής του «υψηλού» στην ποίηση. Αυτός που δεν είχε προδρόμους αλλά ούτε και συνεχιστές -τόσο ανεπανάληπτος και μοναδικός υπήρξε. Η ποίησή του αποτέλεσε χτυπητή αντίθεση στο κλίμα της εποχής -ρητορικός στόμφος μαζί με ακατάσχετο λυρισμό. Όμως παρουσίασε το νεότερο άνθρωπο με μια ρεαλιστική αντίληψη όπως έγραψε ο εθνικιστής Ανδρέας Καραντώνης «...τον άνθρωπο, με τον τυραννικό αισθησιασμό του, με τον εκλεπτυσμένο αισθητισμό του, με την αγωνία του χρόνου μέσα στην ψυχή του, με τα ινδάλματα μιας εξακριβωμένης ομορφιάς στη μνήμη του, και επιπλέον, με το αίσθημα της τραγικής μοναξιάς και της ανίας, με το αίσθημα πως τίποτε πια δε θ` αλλάξει ολόγυρά μας, πως είμαστε θύματα αλόγιστα της τυφλής δύναμης που λέγεται ζωή, που λέγεται μοίρα».

Αρχείο & Μουσείο Καβάφη

Το αρχειακό υλικό του διατήρησε και ταξινόμησε ο ποιητής που το κληροδότησε το 1933, την χρονιά του θανάτου του, στον Αλέκο Σεγκόπουλο [1]. Ο κληρονόμος το διαχειρίστηκε με τη βοήθεια της πρώτης συζύγου του, Ρίκας Αγαλλιανού και στη συνέχεια με τη στήριξη μελετητών, όμως το 1963 ανέθεσε στον καθηγητή Γ. Π. Σαββίδη την έκδοση του Αρχείου Καβάφη. Το ίδιο έτος, ο επιμελητής τύπωσε στις εκδόσεις «Ίκαρος» τα 154 ποιήματα του «Κανόνα». Το 1969, το Αρχείο περιήλθε στην ιδιοκτησία του Γ. Π. Σαββίδη, ύστερα από πωλητήριο από τη δεύτερη σύζυγο και κληρονόμο του Αλέκου Σεγκόπουλου, Κυβέλη Τρεχαντζάκη.

Το διαμέρισμα του Κωνσταντίνου Καβάφη στην άλλοτε κακόφημη συνοικία του Αταρίν στην Αλεξάνδρεια έχει μετατραπεί σε μουσείο, το οποίο διαθέτει αρκετά από τα σκίτσα του και πρωτότυπα χειρόγραφα, ενώ περιέχει πολλές φωτογραφίες και πορτραίτα του Καβάφη. Ένα ακόμη Μουσείο Κωνσταντίνου Π. Καβάφη βρίσκεται στην οδό Πολυγνώτου 13 στη συνοικία Πλάκα στην Αθήνα. Το περισσότερο από το αρχειακό υλικό που εκτίθεται στο Μουσείο ανήκε στον διευθυντή του Σπουδαστηρίου Νέου Ελληνισμού, Μανόλη Σαββίδη, ο οποίος έχει κληρονομήσει το Αρχείο Καβάφη, το 1995, από τον πατέρα του, τον καθηγητή Γ. Π. Σαββίδη.

Μνήμη Καβάφη

Ο Αλεξανδρινός κριτικός Τίμος Μαλάνος που ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη ζωή και το έργο του γράφει για τον Καβάφη ότι, «...μοιάζει µε βυζαντινή μορφή...{...}... μελαχροινός µε γυαλάδα λιπαρή...{...}...πεσμένο δέρµα...{...}... πυκνά µαύρα μαλλιά, εξαιρετικώς µαύρα για την ηλικία του...{...}...γυαλιά σε µύτη γρυπή...{...}...βλέµµα αδικαιολόγητα φοβισµένο, χαµηλωµένο, αινιγματικό, περίεργο...{...}...λαθραία κοιτάγματα, μισοματιές ζυγισμένες...[...}... Μέτριο ανάστηµα, ξερακιανό, σώµα κουρασµένο...{...}... κινήσεις τεχνητές...{...}... τρόποι προσποιητοί...{...}... γοητεία ηθοποιού....» [2]. Η αριστερά στην Ελλάδα τάχθηκε από την αρχή εναντίον του Καβάφη με σφοδρότητα, ενώ αναλόγως αρνητική ήταν και η Ελλαδοκεντρική συντηρητική παράταξη, με προεξάρχοντα τον Κωστή Παλαμά. Ο Καβάφης για την αριστερά ήταν εκπρόσωπος της παρακμάζουσας αριστοκρατίας και αποικιοκρατίας, αρχαιολάτρης, εθνικιστής, φυλετιστής, καθαρευουσιάνος, λόγος για τον οποίο τον υβρίζει ο Ιωάννης Ψυχάρης, αλλά και ομοφυλόφιλος, η αριστερά της εποχής του Καβάφη ήταν απόλύτως πουριτανική. Για την ελληνικότητα του Καβάφη γράφει ο Κωνσταντίνος Δημαράς: «...ὁ Καβάφης εἶναι φανατικὸς ἐθνικόφρων, ὅπως μαρτυροῦν ὅσοι τὸν ἐγνώρισαν, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὴ δράση του στὴν Ἀλεξάνδρεια καὶ ὅπως φανερώνεται στὰ ποιήματά του.» [3].

Ο φυλετισμός του Καβάφη απέβλεπε στην αναβίωση ενός Ελληνικού Βυζαντίου. Σύμφωνα με όσα γράφει [4] ο Τίμος Μαλάνος, όταν πρωτογνώρισε τον Καβάφη και τον ρώτησε αν είχε γράψει πατριωτικό ποίημα, ο Καβάφης απάντησε: «Αν και έζησα όλες τες συγκινήσεις των πολέμων του ’12 και του ’13, και συχνά αργά τα βράδυα κατέβαινα απ’ το σπίτι να μάθω τίποτα νεώτερο για τα Ιωάννινα, σχετικώς δεν έγραψα ούτε ένα στίχο. Δεν είμαι ποιητής πατριώτης, αλλά φυλετικός. Και εννοώ με την λέξη φυλετικός, την πλήρη αποκατάσταση της ελληνικής φυλής. Δηλαδή να προσαρτηθεί στην σημερινήν Ελλάδα κάθε μέρος με ελληνική συνείδηση, όπως λ.χ. ο Πόντος και τα παράλια της Μικράς Ασίας».

Η λογοτέχνιδα Καλλιόπη Α. Σφαέλλου, που έζησε και μεγάλωσε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, καταθέτει τη δική της άποψη για την ελληνολατρεία και τον εθνικισμό του Καβάφη, με όρους πού επεξηγεί και τεκμηριώνει, στη σχετική με τον ποιητή μελέτη της. Η συγγραφέας χρησιμοποιώντας τα κείμενα του Καβάφη αποδεικνύε­ι το πόσο εκτιμούσε και πε­ρηφανεύονταν ο ποιητής για τον εθνικισμό του. Καθόλου κραυγαλέος αλλά έμμεσος ο εθνι­κισμός του ποιητή δεν έχει την αρχαία στενή έννοια της αφοσιώσεως στο «άστυ», αλλά α­πλώνεται σ' ολόκληρη τη φυλή. Γράφει: «...ό εθνικισμός του Καβάφη δεν ήταν μιά στιγμιαία παροδική έξαρση, αλλά καλύπτει όλο τόν ελληνισμό, σ' όλες τις εκδηλώσεις καί σ' όλες τίς εποχές. Παρουσιάζεται σταθερά από τά πρώτα κιόλας βήματα του, ώς τις παραμονές τού θανάτου του, όταν τό 1931 διαλαλούσε τις νίκες τού Μεγάλου Αλεξάνδρου καί τη δημιουργία ενός καινούριου μεγάλου κόσμου, πιστεύοντας στην ενότητα τής ελληνικής φυλής....» [5]. Το 1930 ο Καβάφης δήλωσε σε Αθηναίο δημοσιογράφο: «Ἐὰν τοῦ λόγου σας μὲ πάρετε καὶ διὰ σοβινιστήν, τόσο τὸ καλύτερον. Καὶ ἂν μὲ γράψετε ὡς τοιοῦτον (δηλ. σοβινιστή), δὲν θὰ μὲ κακοφανεῖ.» [6].

Βιβλιογραφία

  • «Σχεδίασμα χρονογραφίας του Bίου του», Στρατής Τσίρκας, «Επιθεώρηση Τέχνης», 1963,
  • «Λεύκωμα Καβάφη» 1863-1910», Λένα Σαββίδη, εκδόσεις «Ερμής», 1983,
  • «O Βίος και το έργο του K.Π. Καβάφη», Δημήτρης Δασκαλόπουλος- Mαρία Στασινοπούλου, εκδόσεις «Μεταίχμιο», 2001,
  • «Βιβλιογραφία K.Π. Καβάφη 1886-2000», Δημήτρης Δασκαλόπουλος, εκδόσεις «Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας», 2003.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Παραπομπές

  1. [Γράφει ο Μανόλης Σαββίδης: «Εκτός από τις δύο ανιψιές του, Χαρίκλεια Αριστείδη Καβάφη και Ελένη-Αγγελική- Λουκία Αλεξάνδρου Καβάφη, ο ποιητής έδειξε αδυναμία προς τον Αλέκο Σεγκόπουλο, γιο της Ελληνίδας ράπτριας Ελένης Σεγκοπούλου, η οποία ήταν στην υπηρεσία της Χαρίκλειας Καβάφη. Η ασυνήθιστη φροντίδα του Καβάφη για τον Σεγκόπουλο (μετέπειτα κληρονόμο του), καθώς και η πανθομολογουμένη ομοιότητά τους, οδήγησαν πολλούς στο συμπέρασμα ότι ο Σεγκόπουλος ήταν γιος του Καβάφη, ενδεχόμενο το οποίο δεν μπορεί να αποκλειστεί, αφού (σύμφωνα με την πρώτη σύζυγο του Σεγκόπουλου, Ρίκα) ο Κωνσταντίνος δεν ήταν αποκλειστικά ομοφυλόφιλος. Εξίσου πιθανό είναι το ενδεχόμενο ο Αλέκος να ήταν νόθος γιος ενός αδελφού του Καβάφη, το οποίο θα αιτιολογούσε το γεγονός ότι οι δύο άνδρες δεν μίλησαν ποτέ για την ιδιάζουσα σχέση τους».]
  2. [Έκθεση-Έκφραση Α' Λυκείου, σελίδα 229η.]
  3. [Κ.Θ. Δημαράς, «Ἱστορία τῆς Νεοελληνικής λογοτεχνίας», Δ' ἔκδοση, εκδόσεις «Ίκαρος», 1968, σελίδα 457η.]
  4. [Τίμος Μαλάνος, «Ο Καβάφης έλεγε», εκδόσεις «Πρόσπερος», Αθήνα 1986]
  5. Κωνσταντίνος Καβάφης: Ο Εθνικιστής Καλλιόπη Α. Σφαέλλου, «Κοινός Παρονομαστής», Πέμπτη 5 Οκτωβρίου 2017.
  6. [Μανώλης Γιαλουράκης, «Καβάφης, Ἀπὸ τὸν Πρίαπο στὸν Μάρξ», εκδόσεις «Ὀλκός», σελίδα 191η.]